Kalo te lënda

Gjon BERISHA: Elementi shqiptar në kryengritjet antiosmane të kohës së Imzot Pjeter Bogdanit

by më 11/12/2019

Sot, kur kujtojmë 330-vjetorin e kalimit në amshim të Imzot Pjetër Bogdani mund të themi lirisht se ai nuk ishte vetëm klerik, doktor i mendimit filozofik dhe një shkrimtar i talentuar i fillimeve të letërsisë shqipe. Ai ishte, në të njëjtën kohë, një personalitet i jetës politike shqiptare të shek. XVII, më tej akoma, një udhëheqës i lëvizjes çlirimtare shqiptare të periudhës pararilindëse.
Veprimtaria politike dyzetvjeçare e Pjetër Bogdanit, sidomos roli që ai luajti si udhëheqës i kryengritjes çlirimtare të vitit 1689, e trajtuar kalimthi në kuadër të jetës së Bogdanit është po aq e ndritur sa edhe veprimtaria e tij letrare apo mendimi i tij filozofik.
Veprimtarinë e vet politike Pjetër Bogdani e zhvilloi gjatë gjysmës së dytë të shek. XVII. E filloi, të paktën në moshën 25 vjeçare, më 1650, kur mbaroi Kolegjin Ilirik të Loretos dhe u emërua meshtar në famullinë katolike të Prizrenit. E mbylli në moshën 64 vjeçare, kur vdiq në Prishtinë më 6 dhjetor 1689 si argjipeshkëv i Shkupit dhe si udhëheqës i kryengritjes çlirimtare antiosmane të shek. XVII.
Gjatë këtyre katër dekadave, gjendja e brendshme në Kosovë dhe Maqedoninë e sotme ishte nga çdo pikëpamje, thellësisht e ndërlikuar. Sikurse del nga relacionet që Pjetër Bogdani dhe prelatët e tjerë shqiptarë i dërgonin çdo vit Kongregatës për Përhapjen e Fesë (Congregatio de Propaganda Fide) në Romë, ajo karakterizohej nga një kompleks kontradiktash të shkaktuara nga veprimi dhe kundërveprimi i një vargu faktorësh të brendshëm dhe të jashtëm: nga gjendja e mjeruar e popullsisë nga zgjedha e rëndë feudale osmane, ndryshimi i gjeografisë fetare të shqiptarëve-islamizimi, problemet me kishën ortodokse serbe, etj. Kjo gjendje dhe këta faktorë e detyruan Bogdanin të angazhohej në një luftë politike, ku fronti i parë kishte të bënte me zgjedhën e huaj osmane.


Lufta austro-osmane e viteve 1683-1689, që kishte shpërthyer në këtë kohë, drejtpërdrejtë përfshiu edhe tokat shqiptare, sidomos rajonin e Kosovës, me ç`rast një pjesë e konsiderueshme e shqiptarëve do të bashkoheshin përkrah austriakëve në luftë kundër osmanëve.


Të dhënat historike në fokus të kryengritjes antiosmane në Kosovë, kanë pikërisht elementin shqiptar, forcën dhe peshën e tyre, si dhe argjipeshkvin e Shkupit Pjetër Bogdanin.
Ngjarjet që lidhen me zhvillimet luftarake që ndodhën në këto treva gjatë luftërave austro-osmane të fundit të shek. XVII dhe fillimit të shek. XVIII, na sjellin informata të hollësishme mbi karakterin etnik të Kosovës. Gjatë këtyre luftërave, trevat e Kosovës u bënë epiqendra e ngjarjeve politike me rëndësi për mbarë trojet shqiptare, si dhe e veprimeve luftarake të ushtrive të vendeve ndërluftuese. Në këto luftëra bëhet e qartë se përkrah forcave austriake u rreshtuan shqiptarë, rashjanë (serb), grekë, bullgarë, maqedonas etj. Prej këtyre grupeve, shqiptarët cilësoheshin si forca kryesore dhe dominuese dhe llogariteshin si element ushtarak vendimtar për fitoren mbi ushtrinë osmane. Pavarësisht nga emërtimet e ndryshme për shqiptarët si “Albanensen”, dhe “Arnauten” (shqiptarë katolikë dhe myslimanë) shqiptarët dallohesh si një etni më vete dhe llogariteshin në 20,000 vetë. Pas shqiptarëve, për ka numri, përmenden edhe rashjanët (serbët) nga Kosova dhe nga ata të rekrutuar në viset e Sllavonisë nën sundimin e Habsburgëve. Në fillim të muajit nëntor 1689, kur forcat ushtarake austriake hynë në Prishtinë u pritën nga 5,000 kryengritës shqiptarë, në Pejë 3,000, kurse në Prizren nja 6,000 kryengritës të tjerë shqiptarë.

Me të dhënat e komandës austriake përputhen edhe ato të burimeve angleze dhe të Vatikanit, me ndonjë përjashtim të vogël. Sipas burimeve austriake, Pikolomini u prit nga 5000 vetë, ndërsa sipas burimeve angleze ai u prit nga Pjetër Bogdani, i cili ishte udhëheqës i 8000 kryengritësve nga Kosova, pa marrë parasysh përkatësitë fetare dhe etnike. Në burimet e Vatikanit vihet në dukje se argjipeshkvi Pjetër Bogdani përcolli me kënaqësi përparimin e ushtrive perandorake në drejtim të Shkupit. Nipi i tij, Gjergj Bogdani, thotë se argjipeshkvi doli ta priste gjeneral Pikolominin dhe e përcolli deri në vendlindjen e tij, në Prizren.
Ky mobilizim u bë në saje të bisedimeve të Pikolominit me argjipeshkvin dhe udhëheqësin e shqiptarëve Pjetër Bogdanin, duke i llogaritur shqiptarët si forcë kryesore politike dhe ushtarake që vepronte në Kosovë. Meqë forcat e ushtrisë austriake që vepronin në këto territore ishin të pakta në numër dhe ato nuk kalonin mbi 8,000 forca, sipas tyre me ndihmën e shqiptarëve në luftë kundër osmanëve do të mund të arrihej më lehtë dhe me më pak forca ushtarake e shpenzime financiare fitoren mbi ushtrinë osmane. Duke llogaritur në numrin dhe forcën e elementit shqiptar, Pikolomini lidhi edhe një traktat me shqiptarët, për luftën e përbashkët kundër osmanëve. Si rezultat i saj kryengritësit shqiptarë, të krishterë dhe myslimanë, u rreshtuan përkrah forcave ushtarake austriake, duke krijuar njësi të veçanta me oficerë shqiptarë, kapitenë e nënkolonelë.


Për shkak të rrethanave politike dhe fetare që ishin në Kosovë, në këto ngjarje përmendën mjaftë shqiptarë, të quajtur “arnautë” (Arnauten, oder Albanesen) të inkuadruar edhe në ushtrinë osmane si qeveritarë, spahinj apo si ushtarë të komanduar nga Mahmut pashë Begolli nga Peja, e cila nga 8000 vetë, prej tyre kishte 6000 shqiptarë. Specifikimin e Arnautëve si shqiptarë që shërbenin në ushtrinë osmane, e nënvizon në mënyrë eksplicite edhe konti Marsigli, këshilltar politik i kryekomandantit Ludvig von Baden, në “Memorial mbi Shqipërinë”, që ia paraqiti në prill 1690 Perandorit Leopold I.


Këto të dhëna të ardhura nga dokumentacioni austriak, italian dhe osman provojnë se Kosova dhe Rrafshi i Dukagjinit ishin krahina të banuara nga shqiptarët para kohës së zhvillimit të luftërave austro-osmane 1689-1690. Gjenerimi i një numri kaq të madh të kryengritësve shqiptarë në Kosovë që u bashkuan me ushtritë austriake, por edhe ata që u rekrutuan në anën e ushtrive osmane, mund të dilte vetëm po që kjo trevë ishte e banuara me popullsi shumicë shqiptare. Fakti që kjo krahinë ishte e banuar me popullsi shqiptare është edhe llogaria që bënin austriakët në shqiptarët, si faktorë kryesorë dhe që zinin vendin e parë në planet e tyre luftarake kundërosmane. Duke u vlerësuar si një faktor i tillë, i kishte shtyre austriaket që sa herë që iu drejtoheshin popujve të shtypur të Ballkanit për t’u hedhur në luftë kundër osmanëve në Kosovë, ata, së pari iu drejtoheshin popullsisë shqiptare dhe pastaj serbëve dhe të tjerëve.

Vitaliteti i elementit shqiptar në ngjarjet e shek. XVII, nxori në shesh nevojën për njohjen e tij si komb në vete
Edhe pse shqiptarët humbën çfarëdo tradite të shtetësisë që kishin në shek. XV (në kohën e Skënderbeut) dhe pas kësaj jetuan nën kufizimet e një perandorie osmane, megjithatë përpjekjet për zgjimin e tyre kombëtar dhe për t’u veçuar nga të tjerët si komb, në periudhën e hershme moderne, nuk munguan. Në mungesë të shtetit, ishin priftërinjtë katolikë, kryesisht misionarë dhe prelatë të shkolluar në Romë, si pararendës të krijimit të identitetit kombëtare të periudhës moderne. Edhe pse koncepti i “kombit” si stereotip është i shek. XIX, megjithatë në mënyrë të ngjashme vepruan edhe popujt e Evropës Perëndimore, duke filluar që në epokën e hershme moderne.
Klerikët shqiptarë përdorën kauzat e humanistëve dhe intelektualëve me origjinë shqiptare, të cilët studionin dhe vepruan në universitetet italiane në shekujt XV dhe XVI. Boshti i traditës kombëtare mbi të cilën u farkëtua kjo ide ishte kulti i Skënderbeut, që kishte mbijetuar në frymën humaniste, por edhe ndër malësorët katolikë shqiptarë.
Figura qendrore e krijimit të identitetit kombëtar shqiptar katolik ishte Pjetër Mazreku, nga Prizreni, vizitor apostolik dhe argjipeshkëv i Tivarit gjatë gjysmës së parë të shek. XVII. Ai e hartoi ideologjinë tij kombëtare prej dy burimeve. Së pari, ai e pa qartazi se katolicizmi shqiptar do të mund të mbijetonte vetëm nëse do të lidhej me bërthamën e katolicizmit aktual ndërkombëtar dhe i veçuar prej katolicizmit të ashtuquajtur “Ilir” (është fjala nga katolicizmi i sllavët e jugut). Aktiviteti i tij manifeston haptazi dualitetin e strategjisë së misionit të Propagandës Fide që zbatonte parimin strategjik të universalitetit dhe një strategji pastorale praktike të përqendruar në nevojat e veçanta të njerëzve të saj, shqiptarëve, dhe i bënte thirrje Selisë së Shenjtë të adresonte këto nevoja.


Duhet kujtuar se strategjia e misionit me orientim nga kombi që ndoqi Propagandës Fide pati efekt formësues në pamjen intelektuale të misionareve dhe në lidhjet e tyre me vete bashkësitë e tyre. Të rinjtë që shkonin në Romë ose nëpër kolegjet e tjera italiane nga trevat e misionit zhvilluan ndjeshmëri të theksuar ndaj gjuhës dhe kulturës se tyre amtare, dhe një ndërgjegje të identitetit politik dhe historik të bashkësisë së tyre etnike. Me kthimin në vendlindje, e integronin këtë ndjeshmëri edhe në punën e tyre misionare, duke i paraqitur grigjat e tyre në letrat dërguar Propagandes Fide, jo vetëm si katolikë të rrezikuar, por edhe si pjesëtarë të kombit shqiptare. Kësisoj, ata donin të ndihmonin bashkësitë e tyre që të ruanin identitetin e tyre kombëtar, që lidhej ngushtësisht me besimin e tyre katolik.
Në raportet dhe letrat e tyre dërguar Propagandës Fide, përshkruanin hollësisht gjuhën, zakonet, kufijtë gjeografikë dhe ngjarjet kryesore historike kombëtare, dhe bënë propozime për rrugët dhe mjetet për t’iu ofruar atyre ndihmë kulturore dhe pastorale.


Mazreku, zhvilloi arsyetimin mbi paradoksin e entuziazmin e jashtëzakonshëm dhe mjerimit të madh të shqiptarëve, por shtoi një aspekt të rëndësishëm të ndërgjegjes kombëtare: populli i tij nuk ishte i shtresës më të ulët se të tjerët, sidomos kur vinte puna te lidhja me fenë. Pavarësisht se ishin të barabartë ose edhe më lartë se popujt e tjerë, shqiptarët nuk kishin asnjë kolegj ose ndonjë përfaqësues në institucionet e tjera të këtij lloji në Romë, gjë që u ishte ofruar gjermanëve, hungarezëve, grekëve, sllavëve, madje edhe turqve dhe hebrenjve. Megjithëse Mazreku gjithnjë shkruante veçmas për Shqipërinë dhe Kosovën (të ashtuquajtur Serbia Jugore) në raportet e tij, ai rekomandonte strategjinë e njëjtë pastorale për të dyja, për arsyen e thjeshtë të kombësisë shqiptare. Ai konsideronte se katolikët serbë kishin rrënjë shqiptare.
Prandaj ai i kërkoi Selisë së Shenjtë të themelonte një kolegj të përbashkët për shqiptarët në Itali, meqë Kolegjin Ilir ishte ngritur për sllavofolësit . Një kolegj shqiptar do të ishte qenësor për ruajtjen e religjionit katolik dhe rrjedhimisht popullit shqiptar. Dhjetë vjet pas hartimit të tezës së tij për rëndësinë e katolicizmit shqiptar për Ballkanin, Mazreku deklaronte tani se kishte më shumë katolikë shqiptarë në Perandorinë Osmane se katolikë sllavë në përgjithësi, dhe për këtë arsye një kolegj shqiptar do të kishte rëndësi të jashtëzakonshme për misionin në Balkan. Apologjia kombëtare shqiptare, sikurse diskurset e tjera kombëtare, kishte në thelb të saj nderin kombëtar. Për shqiptarët, nderi kombëtar buronte prej katolicizmit të palëkundur, heroizmit të jashtëzakonshëm dhe dashurisë për lirinë. Mazreku e kuptoi se mundësia e vetme për të ruajtur këtë duhet të bazohej në trajnimin e elitës intelektuale kishtare me shkollim të lartë. Një tjetër element i rëndësishëm për Mazrekun ishte ngritja e mbrojtjes së identitetit shqiptar në çështje të Ballkanit, në të vërtetë të rëndësisë evropiane. Ai konsideronte se shqiptarët duhej të konsideroheshin grupi etnik kyç në Ballkan, me një fuqi ushtarake që do të mund të ishte thelbësore për luftimin e osmanëve.


Argjipeshkvi i Tivarit u mundua të jetësonte në praktikë idetë e tij për një program misionar. Në pranverën e vitit 1630, ai dërgoi dy reshtarë kosovarë në Kolegjin Ilir të Loretos, por u pranua vetëm njërin prej tyre, me arsyetimin se oborri i Papa Urbanit III kishte ndarë vetëm një vend dhe ai ishte ndarë enkas për Kishën e Shkupit, përderisa djaloshi ishte nga Prizreni. Djaloshi i refuzuar, shqiptar nga Kosova, ishte Andrea Bogdani. Argjipeshkvi nuk e pranoi disfatën, dhe nuk na la gurë pa lëvizur në përpjekje për të siguruar pranimin e reshtarit. Pas shumë përpjekjesh ai u pranua në Kolegjin e Loretos më 6 gusht 1631. Si Pjetër Mazreku më parë, edhe Andrea Bogdani dërgoi shumë nxënës kosovarë në Loreto. Nipi i tij, Pjetër Bogdani, u bë ipeshkëv i Shkodrës dhe më vonë argjipeshkëv i Shkupit, dhe ishte autor i librit më të njohur fetar shqip të shek. XVII, “Çeta e profetëve” (Padovë, 1685), libri i parë origjinal shqip, dhe si i tillë, dëshmia më e rëndësishme e literaturës dhe mendimit shqiptar nga shekulli i shtatëmbëdhjetë. Falë programit të misionit kombëtar të Pjetër Mazrekut dhe mbështetjes së tij për trajnimin e priftërinjve, Kosova u bë djep i identitetit kombëtar shqiptar.


Prelatët shqiptarë të Kosovës ishin kyç për formësimin e diskursit kombëtar shqiptar, duke zhvilluar gjuhën dhe letërsinë shqiptare, dhe duke organizuar shqiptarët në një forcë ushtarake. Marrë në tërësi, ky ishte një kontribut i jashtëzakonshëm për procesin me të cilin fenomeni kulturor, linguistik dhe etnik u zhvillua në nacionalizmin shqiptar në fillim të kohës moderne

Lini një Koment

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Google

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni /  Ndryshoje )

Po lidhet me %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.